Mar 13, 2026

"VASABU!"

"Vasabu!" (Hua'h vasabu!)

"A anlai" (Kei khat)

"Anniam" (Kei a zom)


"Kei a zom"

 

Neulai in tu bang hun, March kha vel ah naupang hon vasabu zong di’n gamlak ah ki kuan sek hi. Kuakua a kuankha na om ding uam ah... Khua a tuam dungzui in vasabu zonmuh a a nou kihawm, tan dan kibang kim khollou maithei. Paite pau zanglou khua a neulai hun ki zang a hihman a ki zatna khuate toh hihdan a kibang diam ka chisim hi.  Kibang vek kei leh leng a tangpi bel kibang sim vek thou ding in ka koih hi. Tulai ate a ding in vasabu zon i chihpen a nou lak hun chiang a la ding in, inn a khoi ding chih a tupna hipen ding chin hilhchian masa hi ni. A nou lak hun i chih nawn kha vasa tui hong keuh khin, a nou hong khang zel a amul, akha hong pou a lengthei ding dinmun, abu a lenmang san madeuh uh chihtheih ding hi. A bu nusia a a lenkhiak chiang un a a tan ahihkeileh a noutan kichi hi.

 

A hun 1970s bullam lak vel hi ding in ka koih hi. Singtang a ki om hiven, naupang hinkhua tulai ate toh kibang nawn hetlou hi. Tulai in khopi bang ah a lian tellou a naupang kholai pawtkhiak mawk theih hilou chih ding hita hi. Huai lai in bel naupang chidam pangai khat inn a om hithiat ahiam, inn a kikhum chih bang hithei mawklou chihtheih phial ding hi. Nasem a zattheih lah nailouh, insung a le mohpuak nei nailou chihmah tak a zing, a sun leh a zan a ki pawt nuam, lawmte toh ki kithuah nuam den ki hisim mai hi. Lawmte le huchi vek thou ahi ua, amau nu-le-pate’n laisim ding a huchi beiseih khollou ahihna ah eisang inle free zaw zomah uhi. I pate khong in a man nikhua ua inn a hon khum, hon tutpih a lai hon simpih chiang bang nuam kisa hetlou hi. Bangmah gen theih lah omlou, a thu uh ki sel ngam bok silou. Khonawl khong a lawmte toh vasa thang kam, singkung a tuang lai khong hon samkhia ua inn a lai hon simpih mawk u leh zaw a nuam chiam kei. I lungsim ah lah lut mahmah lou in naupang lungsim ah “lawmte a dan pa ki nei teileh” peuh kichi nuam sim hial mai hi. Neulai  a ei khovel muh toh i pate a na ki nak batlouh khiakdan chuu..

 

Vasabu zon thu gensawm i kichih leh, gen masak ut peuh a hong om ven, lutpah theih ding le bang kei maimah veh aw. Neulai in tuh lawmte  toh kholai dung a  ki pawng zuih a vakkual mai khong bang le a nuam i sakluat khat ahi hi. Mi inkhang, innuai kawm teng peuh tawn a pai leh vak kawm a  mi thil paih ahihkeileh, thil tuam deuh, khosung a kibawl hi khollou gentehna ding in biri sum, muamkhum bawm plastic etc bang mule pahtak luat a om hi mawk hi. Mi’n a thil deihlai uh khat peuh (abang abang hitaleh),   innuai a a kiatsak khong uh va mukha, va tuakkha  bang hile manpha chih ding a diam ah nuamsakna khat ki nei thei mawk hi. Tulai a naupangte’ toys ahihkeileh a thilthak neih uh khat, computer/mobile games khong a kipahpih u toh a tehtheih kha mai diam ah. Huchidan khongte kha thil thak, muh ngeilouh, theih ngeilouhte i eksplor (explore) na le hisim mai in, huaite khong in nuam sakna, eksaitmen (excitement) bang hon  neisak houh ahi mai ding hi.

 

A hun, a phat toh kizui in i thil hih, i hohna, i paina kibang khollou, a tuamtuam ngen ahi a; niteng dai ngeilouh gam dai, a thak ngen ahihman in omchim chih bang omman lou,  eksaitment a dim hi mai hi. Huchibang i hun zatna leh zatdan khenkhat  gen zek phot lai ding hi hang. 


Hih ding, sep ding gelkholh hetkei mahleh zingkal baihtak a pan nitak ihmut hunma ki buai den zou thou hi. Zingkal baihtak a thou in kholai dung teng fang ngal a sialkum kua tou, zawngtah bilbok kia peuh zong in a pakpu lou a azu tawp chih khong i ni kipan in  tulai mite thohhun ma in thil tampi kizou man hi mai hi. Vuahzukni bang ah inkiang, daikiang khong a mukphang ahihkeileh ginem gah ne vasa ham zoizoite beng  a i kuan chiang a lei nal siktal a kipuk in kitatkha ek sim le hang le nak isa khollou hi. Vasa kap ki siam khollou a diam ah kapkap le hang le ki man tam ngei khollou hi. A poi leh dahhuai mahmah khat chu i kap khak zenzen a hongke napi, a tukna mun hi a i theih loupa lak, tangsam lak khong a i va zon a i muh zohlouh pen ahi. I kapkhak chiang bang a a ging puak phek, i khut in le fil (feel), i lungsim in le thei, i bil in le a zak mahmah  eksaiting in nuampen hi. A kapna vanzat ahihleh saili (slingshot) hi a, airgun chih khong kizang phalou hi.

 

Sun khong a inn bang a i omkhak leh lah inning, inkawm teng ki thawi, ki eksiplor in a lianten naupang khoih ding a a phal khollouh van ahia, bang ahia a selbawl teng uh  bang i va et, i va khoih khak khong thil nuam mahmah zel hi. Temhiam deuh leh a hoih deuh naupang zat dia lauhhuai chia a sel deuh bang uh zatnuam se mahleh ki satkhak, ki atkhak baihlam mahmah zel hi. Hihlouh ding khat va hihkha a i ki sukkhak, chetsual khak leh bel i pate, aliante theih ding lauhhuai petmah in amau va muh leh maituah ding haksa in huphulhuai tuntun thei hi. Sun khovak hun zatdan gen seng sut seng ding hikei mahleh tamlou genbeh zek lai ni.

 

Khonawl khong a theipi vil dia kuan, ana min san phengphung bang i tuah leh a rong san bang in hon hip, hon sukkhak dan nuam mahmah thou ahi. A theipi min lou in inlam ah ka paw ding chih lamlam bang le ngaihtuahna om nawn tuanlou in a kung a kal, a gui a kiluai tou in a kung tung mah a i deihkhop tek a i hon nek leh, nitak ahihkeileh a zing chiang khong a i sung bang khoh thei hial mai sam ahi ve. Aminzun, azu-ava ahihkeileh bak nekbang chih khong leh thankik chilphuan kai chihte bang ki deihlou in nektak kisa lou hi. Bil gahmin a kung a va nek ek, muigah min nek, bilkuang khikak nek, khausil gahkeu va sing  a nuai a tom, kholai a theihe dup lou ahihkeileh a kung apan sawipulh etc. Ah! a tam mai. Genseng di le hi kei.

 

Khonawl a thuangpak khong a thang i kam chiang bang in Pu Vungzamuan Valte chihdan tak in gintaklouhpi simbutanglit hia ahihkeileh mu ahiam khong “ana awk nawlh” geigoi hun bang om mawk! Lungsim om ngei le hillou, ngaihtuah leh lamet a i neihlouh khong ana awk zenzen, ana hinglai zomah, a mustang khong chiang kilkel a hong kipek puak thapthap chiang bang in hon salplais (surprise) in eksaiting mahmah nawn geet hi. Khuaingal sesing nai la, a antah ding a chiangkang sau dawn sa khih a a omna gei ua domtou, a hon petta uh chih chiang a a chiang awlchik a kaisuk in a kawng gek tak  ua khau a mong langkhat patzam ahiam akmul kang ahiam khihsa a khih geih a i hon khah chiang in a lenna a mual amual dong ah ki galmuh diaidiai thei hi. Gamla deuh muhphaklouhte lah a gal mual a singdawn tangpangten ana mu ua, huchia i etzui chiang in leikawm a khuaingal kua (bu) omna zonkhiak bangle haksa khollou hi.

 

Pichingte loukuan kal, sunkam kal a kuate inkam tung ahiam khong a kal a zawng (monkey) mah bang phial a kiluai ahihkeileh ki tawmkhiak khong bang le nuampi hithou hi. Pangpi kawm a kibuk ahihkeileh buhbuk bang leh biching kimatna vang a kawlgit awkna ding a tum khau kual thang kam khong kuamah theihpih louh a nuam maimai hi.   Koi hiam a lawmte toh kimawl sunan nek hun a inlam delh a chenchen ahihkeileh i lawmte toh ki anneklawm chih khong bang le nuam mahmah vial hi. A meh  lim leh  limlouh chih lamlam le ki thei khollou, a om peuh gilvah tak a ki nethei gige himai hi. A suk a tou a diang, tawm leh tai tuah gige a ki hihna ah fit le ki fit, taksa in le ngeih vek mai hi ding hi. Khokhal lai, vuahzuk tui hong sanchil khong a theihmi(lingmin) ahihkeileh haidawng etc nekziak a sungkhoh chih khong bel om zeuhzeuh thou sam hi.

 

Vuahzukni a futbol pek, vengsak leh vengkhang dan khong a kidem, vuahnuai a kimawl ahihkeileh mawltual a tuivung lak a pek bang a nuam diak hi. Futbol i chih puanselum, plastic(polythene) lum, saisek etc kipek hi tangpi a, football tak a savun T shape ngei mai, a bladder gong sau a savun lum sung a ki henlut a a savun vang khedapkhau khih a kikhihte bel tangval leh a lianten nitaklam chiang a a peksek uh hi a, naupang in ki pek phalou hi. Naupang tantawk leh duty chu a lel man a pang chih khong lel himahleh i va delh a i mat khak chiang bang in nuam kisa mahmah thou hi. A liante’n hon pakta uh ahihman in. Lel man i chih chiang in singtang munzang hilou a, mawltual gei a koilam hiam ken in futbol bang tukmang thei, ahihkeileh field lian lou ahihna ah field polam a ball a hon pekpawt khak chiang ua  naupang in ana kiman in a lian, playerte  hun tampi mangsak lou a a kimawltheihna ding ua kintak a piak, mawltual a vawklut  chih khong ahi.

 

Fotbol i gen leh huailai automatikte om leh le ki nei khollou hi ding hiven. A pump thohte hi tangpi a, a pump na peskal/peskar ki chi mai abang chi dan a hiai min pokha a diam ah. A phit (whistle) bang le “rifi-ri” (refree) ki chi suk mai hi. Automatic i chih tulai futbol te dan ahi. Chile lah tulai a a zatte uh toh a savun atdan, a shape zaw kibang nawn kei zel veh aw. Khonvaktui rong kikhek a gen bang sim un ei theih nung futbol bang le kikhek khek ngut ana hi ve. Naupang chik i na kisak nilouh sung a i hun le ana tom hiaihiai tuh hi peuhmah ding dan eive. Nasepna bang a le ki retire hi buangta sam ahih chiang in.

 

Vasabu zon gendek i kichihleh gen ding a phul in hong phulkhe maimah a, genlouh zawk mai di hia le.. Na khawl ua ki gen dekdekta ahi. Lakloh neukha omlai. Aw. Gen zek lai vanglak ni. 

 

Ah! Naupang hon hile le luidung khong a va hoh a tui thehkang, ngakuai khai ahihkei leh gu i va suk ton lah beilou. (Community fishing dan a khozang a lui a hohna khong le ki mang theih mialmial lai mah e. A bang hihthei leh pangkai kha i hi nai khol kei a, gen di le i thei kholkei a hi ven.) Singtang a lui khong bitlai, nga, kaikuang leh aisa le tam lai ahihman i hon mathoih khak chiang bang a nuam vial in kipahluat sim in om hi. Inn i tun chiang in bel lawmte dan a nu leh pate in hon na kipahpih ding bang uh kisa sim hi. "Nga khong duh na hih u leh lai hoihtak in sim le uchin, na let chiang ua na duh hunhun ua ne mai ding na hi uh" khong hon chihsan maimah chiang ua nuam nawn khollou hi. Ei lah a nga duh le kihi khol hetlou. Ngahing bang a gim hat leh thaang ahih chiang a naupang in lim kisa khollou hial hi. Lawmte toh va kuan, va mat khong nuam leh eksaiting kisa hipen ding hi. Amau le zaw a kipaklou hi khol kei un teh, i maban di a ngaihtuahna lam ua huchia ana genkha sek uh hi ding hi. Nu leh pate nghenghe. Hon it leh ngaihtuah tak uh zaw ahi ve. Ngaihtuahnna ana kibang kei khopmai chihthu ahi lel.

 

Nitak, khavak nuai a mawltual khong a kimawl zaizai leh bukte kineih, kibukna lam a nite inn a va ding lut in gang gamvak tunghak ann ana nelai va tuahkhak chiang khong a kimawllai, a kibu chilou a i va nekpih leh adang dangte zaw gen nawn dah mai ni.

 

Vasabu zongta khongkhong ni le. A kipatna a i thilgen kha neulai a vasabu zong a pai, amu a om chiang a chihdan ahi. Quote leh bracket sung a kigelh tegel a nih in kizang sek a, ki zangkhawm bel hilou; a khatzaw samsam kizang chihna ahi. Atangpi in vakhu, vahui chihlouh vasa in nou thum nei a, a khen li nei bang le om sek hi. Hiai a vasa i chih singkung a omte hideuh a lei a taa akpa, vagik chihte hilou hi. Vakhu, vahui khong in bel tui nih tha in nou nih nei tangpi uhi. Huchi dinmun ah naupang, ahihkeileh lawmta  mi nga bang kuan hi in vasabu khat kia mu, a nou thum bang pha hitaleh kua teng in tang a kua in tanglou ding chih kha fair tak leh fel tak a hihdan neih leh zuih dan omsa khat om ahi hi.

 

Vasa tui hong keuh a anou hong suah  chiang in a keuh masa pen (ka theihkhelh kei leh) a “ansang” kichi hi. Keuh masa chih mahtak halh masa deuh leh na piching deuh in a nou dangte sang in na pal in len bang le leng thei masa se hi. Huaipen a vasabu mupa, a mutu a dia default a sehsa ahi a, kuaman tuh theilou hi. Midangte tan ding ahihleh kham masak dan dungzui a hong kivual suk ding hi. Kham masak chih bel kam a genkhiak masak dan ahi. A mutu in a muh a tangkou khit a tan ding claim genkhe masa  pen in a “anlai” (a nihna) tang a, aban a reserve pen in a “anniam” ( a thumna) tang hi. A nou li bang phathei ahihna ah, li phakleh a gen nanungpen tang hi. A lina chihdan, a min ka thei zou nawn kei ka chi.

 

Genchian lai ni. Vasabu zong a gamlak a diangkual in singkung teng ki entou a, kua hiam khat in a muhleh  ngaih deuh in “Hua’h vasabu (ka mu)” hon chikhia hi. Chihsa bang in a mutu ahihna ah ama tan ding a nou number 1 ahih genbuai ding omlou hi. Chile lah, a genbuai a omtheihna bang le tuh om zel thou. 

 

Ka kho khang uah khoneu khat ah “Dapzal pemthak” (neulai a kichih mai sek dan ahi, Mizoram apan chihna hi ding) bawng khat hong om ua, khua kinai leh kikawmtuah a ki hihna ah mi le kithei vek chih ding ahi. (Singngat apan hong pem khong houh ahizaw di uam ka thei kei)  Pemthakte a min bang uh le ana tuam deuh in Thanlil (Thanhlir) chihdante lamdang kisa sim hi. (A min dangte hiai gelh lai a ka ngaihtuah leh ka theikhe zou kei guih mawk)  A pau uh (awkaih) bang le ei theihkhakte toh kibanglou himahleh a gen uh bel kithei thou zel tuh hi. I na zak ngei khollouh Paite awkaih tuamtuamte i zak chiang in naupang in le kithei vek thou hi chihna.

 

Pemthakte khovel leh bouruak hip hiailam toh ana batlouhna om zek hi maithei ahihkeileh mimal selkhahna le hizaw maithei. Omdan uh tuam deuh sak man a ki gengen i theihkak khat genlut sawm a kinei a vialvial dan  i hi. A Vasabu a zonna ua mi khat in “Hua’h vasabu!’ chia a kikou khiak leh ”Dapzal“  pa khat in  “Kei a ansang” na chi geih mai. Vasabu mupa tan ding a reserve sa a “ansang” kituhna a hong omta. Kinial uh, khat pan “Nang, hua’h vasabu na chi a, khamlou na hih man a ke’n kei a ansang chia ka kham ahi” a chih chiang in a mutu pen pau zou nawnlou in a ansang tuhkhe zou a, a mutu a “anlai” tangzou chih khat om hi. Hiaipen zaw chindan paipi, zuih taktak a kinei leh kizang ahi kei, mimal selkhah deuh case khat ahi ding. Huchibang le anna omthei chih i genlat zualna lel ahi.

 

Kam a genthoh a vasanou tan kituhna, competition khat suak ahihman in a gen masa tuhna’ pressure sang mahmah ahihna ah a bul a pat kinohna om pah abang hi. Vasabu mutu  in le “Hua’h vasabu ka mu” chih sang a kinlam a  “Vasabu!” chia kikoukhe geih dan ahi. A ban a a gen masa kituhna ah “Kei a anlai” chih sang in “Anlai” chih geih hiam “Kei khat” chih geih khong baihlam zaw hi. Huchi mah bang in aban a in “Kei a anniam” chih sang a kintak a “Anniam”  chihgeh baihlam zaw in tan khakna ding chance le om zaw hi. A nou li hiam a tamzaw hiam a phak zenzen leh a lina  leh aban lamte bel “Kei a zom” ahihkeileh “Azom” chih lel in hun hi. Mi 10 bang hile a kintheipen a kikham ahihna ah a gen masakdan order a vai ki hawm ding in, a nou thum ahihleh a mutu leh midang nih in in tang ding, li ahihleh a mutu leh midang thum in. Kham masak dan dungzui a chihdan ahih chu.

 

A dangawk leh pau ze-awl deuhte a dia chu tan haksa, chance tawm sim maithei ding dan eive.

 

[PS: Dapzal chih khong i genkhakna neulai nunzia, huailai i zakkhak, i thu toh kizopna nei, singtang naupang lungmawl ngaihtuah zia khong i taklatna lel ahi a, kuamah in ahilou lam tak a  lak kawi louh ding aw]

 

12/03/2026 11:29pm

 [edited: 13/3/2026]

 

 

 


No comments:

Post a Comment