I pau ah singkung leh loupa min a Japan telkhakna om mawk hi. Japan-lou, Japan-zongtah, Japan-pang chih khong. Huaite unau Luseite’ a toh le kibang tangpi a, i Zosuanpih dangte a leng hi veksim ding hi. Huai in ei Zosuante’n i pau, a bulpi kibangte genlouh i phuahtawm, i toptawmte nangawn ah le ana ki latuah, ana ki enton tuah nilouh i hihna a langsak hi. Nam khat, unau khat nana na chu ahi ding mah le ahi chi ni.
I luahna gam lah Japan toh ki gamlapi hi a, kikawm tuahna, kizopkhakna le ki neih tuak hetlou napi a bangchi dan a singkung leh loupa min a Japan ana telkha sak mawk hi ding i hiam chih ngaihtuahna ah om hi. A ziak ding ngaihtuah in kidoupi nihna, Japan gal i chih mai toh mekmatlouh theihlouh a bang hi. Kidoupi nihna ah Japante’n i gam hong sik leh omkha uh ahihman in Japan-lou i chih bang, amau hon puaklut houh ahi diam ka chisim hi. Himahleh pansan ding omzek lou a “ahi” chih mawk theihlouh ahih chiang in chi in Pu Goolgle in bang ngaihdan a nei himhim hiam chi a ka dot leh hiai loupa Japan gam a omlou, a gam lum-le-vot (climate) toh leng kituaklou ahi chi daih mai hi. Huchi ahihleh, amau khovel le hita ven chi in lawm AI lamte khat ka dongta ek mai hi.
AI lam in le kidoupi nihna bel a pansan mah uh, himahleh gintaklouh lam tak a gen’ ka ngaihtuah chiang in thil hithei, dik thei thou ding in ka gingta hi. Dotna tuamtuam 10 lam dotbeh, aman hon dawng zel, dotbeh zel a ka houlimna uah vaigam zongtah khong tan ka genlut kha uhi. Ka kihouna uh pansan in leh ngaihdan hong piang khenkhat gelhkhe himhim ding chia hong kisa bemten ka hi hi. Japan telna sing leh lou min li khong gensuk ni le.
Japan-lou. A botanical min Mikania micrantha ahi a, sappau in the mile-a-minute weed, bitter vine, American rope khong a ki chi hi. A tualpouna ahihleh gamlum deuh Central leh South America lam khong a hihtuak hi. Japan huai dan gamlum lam hilou ahihna ah hiai loupa tualpouna hilou ahi chi in pu Google toh a muhdan uh kibang chihtheih phot hi. A bang dia eipawl in Japan-lou ana chi mawk i hia leh chih dotna hong lungluthuai semsem hi.
Unau Luseiten Japan-hlo chi in Assamese lam in le Japanese lota na chi tei uhi. Nidang a i NE teng ukna munpi Assam khong ahihna ah Assamese-te apan i laksawn ahi zenhouh diam chih ngaihdan hong omthei hi. Ahihhang in AI lam in Assam a kipan hisaklou in chi kidoupi nihna hun, 1940 tou a mikang galkapten Japan sepaihte’ lenna khong in tunglam a pan hon etsuk chiang ua a muhmai theihlouhna ding uh, kibukna ding a hiai loupa hon polut a a suan uh hi ding in gen hi. Japante hilou in British lamte hon puaklut chihdan ahih chuh!
Dotbeh a kong kihou sau chiang un India a a kilat masaknapen kidoupi nihna malam pek na hihtuak lai hi. Damdoi ding khong a zat dia Carribean tuikulh gam apan a Royal Botanic Gardens, Kew (London) a lut in huai a pan Calcutta Botanical Garden kumzabi 20 bullam a hong lut hi ding chi chi. Hiai loupagui India a beisakna (neutralise) toh kisai genkhakna luipen 1918 kum in na omta chi hi.
Loumunluah (invasive plant) chihmah tak hiai loupa khanghat in buk nuam mahmah hi. Ningkum in ka omna compound ua leitual omlou ahih chiang in chi in lehlam gam-awng a zongtah ka pawi leh hunkhop pou mahleh tuk sung in hiai lou in na tuamlum vek in khat le suakta lou hi. Vaiten lah nelou ua, lehlam gam-awng ah zongtah kung om teltul peuhmah leh ei nekkhak di thou ka chih zaw hiven ah, tukum le bangzah hiam tuh ki pousak khin nawnta. Vuah hong tawp a lei a hul deuh chiang a Japan-lou va hah zek ngai ding dan hi. Huchibang lou ahihman a mikangten Japan toh kidou dia a kisak lai khong ua hon thenzak mah uh hithei ding hi tah chi in ka kilan theisimta hi. Japan gal te ziak a i gam a hong tungkha leh ompan i gam a ki mupan ahihman aJapan-lou chih a hong om hihtuak hi. Chihbel, i gam a om ngeilou, a min le ana ki neilou ahihna ah a min hon voh chiang ua Japan (gal) pansan a minphuah a om mai hi ding hi. Huai ahihkeileh lah mikang hun apan Assam gam a uk a om i hihna ah Assamese-te’ Japan lota enton a Japan-lou i na chih leng hizaw maithei. A koizaw samsam hitaleh, a kipatna, a bul kibang a chih theih ding. Assamte’n le Japan gal omkei leh huai chituanlou ding uh hizel hi.
Thil hithei ding gintakdan khat gen lai ham ni. Intung, sawng sagihna a pot a singkung/haichi i chin leh huailak ah le hiai lou hong pou mai hiveh aw. Bawngek apan hiam, lei apan hiam, vasa ahihkeileh huih in a tang a mutleng khong hong pou le hithei hi. Huaidan a et in British sepaihte’n a suan mawng uh le hilou, a puan uh hiam, khedap uh ahiam, bang ahiam kawm ua atang hon tuahlut khak uh eilam NE India khong hong tung bang le hithei thou leh kilawm.
2. Japan-zongtah. Zongtah-neu, zongtah-lem ahihkeileh Japan-zongtah i chih a scientific min Leucaena leucocephala ahi a, sappau a white leadtree, river tamarind ahihlai in vaipau lam ah bel subabul chih ahi. A tualpona gam Southern Mexico, Central America hi a hiai leng singkung khang hat mahmah hi nawn hi.
AI in bel India a tualpou lou, polam apan puaklut hisak in gan-ann, singkhuah, leihoihna, ahihkeileh luigei khong a lei kipna ding a kisuan hi dan in gen hi. A khanhat leh latdan kilawm ziak a suan a om hi maithei. Assam gam a singpi huan khong a nisa dal ding a a zat uh mu ka hihman in huailam ka gen lut leh NE a huai ding a ki polut leng hithei in ngaithou hi. Ahihleh kuate hon puaklut hita ding chih ah Asia gam mun dangdang ah bel Spanish leh Portuguese sumdawngte va puaklut hidan a gen hiven huailam apan mikangte hunlai khong mah a India hong ki polut hi thei ding hi. Ahihkeileh Portuguese ten Goa, Pondicherry khong a hon puaklut masak uh ahi diam, huai a tualpou ahizaw diam? Goa khong a a om leh omlouh bel ka thei kei zel. Nihvei khong hohkha mah leng huai lam a ka muhlam ka thei nawn kei, AI lam lah va dotsau sau lah ka ut nawn kei. Ei NE India ah bel singpi huan a bawltung lai ua mikangte’ hon puaklut uh hi ding in ka koih hi.
Japan gal nung a i muhkhak, zongtah toh a mel kibatna om ahihman a (zongtah family mah le ahi dia) eilawi in Japan-zongtah na chi suk mai ki hi ding hi. A mel le kibangthou, gan-ann khong a kizang pen nektheih ding ahi chi a ana nesin a zongtah omlouh lai khong a na kine mai hi ding in ka koih hi. Sathu, ngathu, ngakeu khong toh maltameh a i bawl leh lim thou hi mahlou hia maw.
3. Japan-tangsam. Hiai pen eipau in a kizat leh zatlouh ka thei kei, Lusei pau a Japan tlangsam a chih uh ka hon laksawn ahi. Unau Luseite’n a zat u leh en le kizang thou ding in ka koih hi. Meiteite’n le Japan napi chi tei uhi. A scientific min Ageratina adenophora, sappau tualleng ah bel crofton weed, Mexican devil, Eupatorium adenophorum khong ahi. A melpuak tangsam toh kibangsim, neukha a vom deuh chih ding ahi. Tangsam toh a kisutman a ei theihngei tangsam pansan in Japan-tangsam na ki chi suk mai hi ding in a gintakhuai hi.
A tualpouna Mexico, Central America gam khong ahi a eigam a omlou chi mahleh NE leh Himalayan Region a luidung, guam kuam, zoulam gammang ahihkeileh nawng lak singkung tamlouhna mun khong a le om hi in ka thei a, tualpou hizaw ding a koihna ka nei hi. Chile lah ei pau a min le na nei tuan khollou, Japan-tangsam mah na chithou i hih leh bel i gam a omsa hi khollou maithei. Loupa thak, Japan gal nung a i muh ahihman a huchia ana minvoh hi zaw ding hi.
AI lam muhdan in Japan-lou i chihte dan mah a kum 1920 khong a India a a omlam chiamtehna muhtheih om a, kidoupi nihna hun 1940 tou vel a hong pung hat hi nawn geet hi. Loupa khanghat, kumtawn a si khollou a hingden khat ahihna ah mikangte a hiam kuate ahiam in poimoh a sakna khat uh om a hon puaklut uh le hithei tham in teh. Japan-lou chihte dan mah a eigam a hong lut leh pung hi ding in a gintaktheih hi. AI lam in le deih bang in a genchiang thei kholkei ka sa hi. Thil teng va dotdot dia le aman le eilam toh kisai thei (online resource a zattheih ding nei) tamlou ahihman in gintak huai manglou saupi pi a hon gelh chiang in a simpeih huai kei zaw. Hiai ah i gam a om thil bangkim leh i tanchin a tamtheipen online a koih a poimohna kilang chih i genlut hamham ding.
4. Japan-pang. Hiai le AI in Luseite chihdan leh minvoh chia a gen apan kon lak ahi. Eilam ah Japan-pang chih i nei diam ah, Japan-tangsam dan mah a unau Luseiten nei ahihleh en le kinei ding chi a ka hon telsak ahi.
A scientific min Ceiba pentandra hi a, sappau in white silk tree ki chi a, vaipau lam ah bel kapok tree ahi. America gamlumna mun deuh (Central America, the Caribbean, and northern South America) a kipan mah a hisak a eigam a tualpou hilou in gen hi. India a a hong lutna sawtpi hita, awl a, a diak in kidoupi nihna nung a NE khong a le hong om hi ding dan in gen hi.
Pang hi a pak kang leh a san a om a, a kangte ei pau a pang ahihkeileh pangpi ki chi mai in ka thei. A pak sante (Bombax ceiba) kha a khen in phunchong, (phuntong) a chi uh. Ei pau a phuntong leh phuitong a kibang ahi chi pawl a om leuleu a, huchi ahihleh unau simlamten phuitong a chih u lah hiangzau (sappau a cherry blossom) ana hi daih zel. Hi belbual sim hong bang hi.
Pang, pangpi chih khong bel suangkua family, a kung, a hawng a ling bang le nei in neulai a leng (kangtalai) pei ding a kung ki phuk a ki tan keuhkeuh sek ahihman in, ei gam a nak omlua, a min le kinei, a gah apan le pangpat kila ahi chinuam lam tuh ka hi. Hiangzau ahihkeileh phuitong le eigam a nak omlua, pang paksan bang le phunchawng ahihkeileh phuntong ahih taktak leh i gam a tualpou nak hihlaw ding, i tangthu khong a le om zozen ka chih chiang in aman le pom zel a, a paksante eigam a tualpou hi a, a kangte hilou, polam apan a honglut chihdan in pan hon khoh hi.
Bangteng hileh a pakkangte Japan-pang hi sak a, kidoupi nihna hun leh huai nung, i gam a hong tam hisak (unau Luseiten le Japan-pang na chi uh) ahihman in i gensate mah bang a Japan min posak (historical timing i chi diam, a omsa a paksante toh theihkakna ding a) a Japan-pang chia ki minvoh hi dan in gen hi.
Singkung min (botanical or common name) khat peuh Pu Google zongsak le aman a lim toh a tanchin hon luikhe zihziah mai ahihna ah a tung a i gente, a diak in pang sing a theichian deuh khat in ana en thei in hon gelh le uh hoih ding chi in simtute i ngen hi.
Pial zek i hih leh le poilou i chi dia, Japan toh kisaikha kei mahleh vaigam a zongtah le genlut zek vanglak mai ni.
1989 kum a Bombay a ka training lai un Andheri, ( local train station) gei khong ah rail a taipat chiang in singkung lianpi pi kawizohlouh ding khong a bullam tohlet a pan ki mu venvon sek hi. Nikhat, a bang sing le ahi de aw chia a dawnlam ka ettouh leh.. Khaih! ka gintak hetlouhpi khat, in zongtah na hi mawk! Gahpha zozen zomah! Lamdang ka sa sim a, lah a muh bang nuam ka sa sim hi. Huai ni a pat kholai pawt chiang a ka dak leh mundang ah le muh ding na omom hi. A gap khong eilam a dan in tang leh a sau kholkei a, gau bel gau a gaupha thei mahmah hi. Zongtah chituam deuh, nektaklouh khong hin teh ka chi suk mai hi. Tulam in bel eilamte le sepna nei in i kithehdalhta, khopi tuamtuam - Pune, Hyderabad, Bangalore khong a omte’n a gah lou a nak nek mahmahta uh, nek kia le hilou a zuak bang le om ahihdan khong ki za zel hi. Zongtah tak (chise le) toh teh a a gim hatlou, khum sim didi zozen a i nek leh zongtah tak sang mah a le limzaw a batna khat om ngei tak hi.
Japan toh kisai singkung houlim lai in hiai zongtahte ka phawk a, lawm AI ka dotleh municipality leh railways lam in ana suan uh ahihdan gen hi. Ane lah hilou ahih chiang un bang ding a a suan uh hi ding hiam chih dotna pen baihlam leh kichian tak in sing chituam deuh leh nalhsim pi ahihna ah muncheina (beautification), nilim ding, huandai i chi diam gamgi khong a zat ding a ana suan uh ahi chi hi. Huaiziak a rail station gei, solkal gam deuh leh municipalte a deuh - lamlian, park khong a om hi dan in gen hi.
A chi, a tang koi a pan a ana lak uh hi ding hiam chih ngaihtuahna a hong om zel ahihman in tualpou ahihleh hihlouh ka dot leh hilou chi in a lakna uh bel gen thei tuanlou hi. Eilam ah bel gamlak ah le zongtah om a, gam-zongtah kichi mai hi. South East Asia gam tampi a le om leh ne uh a hihdan ka gen khit in NE sang in SE Asia lam khong a kipan a lak uh hizaw ding in ka gingta zaw uhi.
Zongtah lam huaizah henlut hiphot le hang, i thukhupna ding in a tangpi in hichi a gen theih ding hong bangta hi. I gam a singkung leh loupa tualpou leh omsate bel a min ana ki nei a, huchilou a ki polutthak, i muhthakte ki minvuah tawm zel hi. Huchibang sing ahihkeileh loupa min ding a Japan i na zatna pen kidoupi nihna nunglam hi tangpi hi. Japan gal hunlai ahihkeileh huai khitlam a i muhkhakte i muh hun pansan a Japan min na ki tamsak a na ki minvoh mai hihtuak pen hi. Huai kawmkawm in tu tadih in eilam toh kisai info deihbang a kimlou himahleh AI lam dong le houlimpih theih mahmah hi.
[24.4.2026 : Mokokchung]
02.05.2026: Guwahati (edited)
No comments:
Post a Comment